આપણે ટેક્નોલોજીના બંધાણી વ્હાલાજી રે

03:22

                                         




ટેકનોલોજી પહેલાંની દુનિયા યાદ કરવી આપણને આજે મુશ્કેલ લાગે છે તો યુવાનોને માટે ટેકનોલોજી વિનાની દુનિયાની કલ્પના પણ મુશ્કેલ છે, કારણ કે તેમણે જન્મતાંવેંત જ ટેકનોલોજીની દુનિયામાં પગ મૂક્યો છે. અહીં એક જાહેરાત યાદ આવે છે જેમાં માના ગર્ભમાંથી નીકળીને બાળક સીધું ટેકનોલોજીનો ઉપયોગ કરવા લાગે છે. સારું છે બાળક પેદા થતાં જ પ્રાણીઓના બાળકની જેમ કલાકેકમાં ચાલવા નથી લાગતું, નહીં તો આ જાહેરાત કાલ્પનિક ન રહેતાં હકીકત બની જાત. ટેકનોલોજી સૌપ્રથમ બટનરૂપે આપણા જીવનમાં પ્રવેશી એવું એડમ ઓલ્ટરના હજી ગયા અઠવાડિયે જ પ્રસિદ્ધ થયેલા પુસ્તક ઈરેસિસ્ટેબલમાં લખ્યું છે. તેનું કહેવું છે કે આપણે જે કોઈ બાબત કરીએ તેમાં મગજને સામે કશુંક વળતર મળે તો તેની આદત પડવા માંડે છે. એટલે કે માનસિક આનંદ કે સુખની લાગણી અનુભવાય તો તેને વારંવાર કરવાની ઈચ્છા થતી હોય છે. ડ્રગની જેમ જ એ બાબત કરતી સમયે આપણા મગજમાં રાસાયણિક સ્ત્રાવ એટલે કે ડોપામાઈનની વધઘટ રોમાંચક સાહસો કરવા પ્રેરે છે.

તમે જ્યારે લિફ્ટમાં કોઈ બાળક સાથે જાઓ ત્યારે શું થાય છે. એ બાળકને લિફ્ટના બટન દબાવવા હોય છે. તેને એક જ બટન દબાવવાનું કહીએ તો તેને સંતોષ ન થાય. થોડુંપણ તોફાની બાળક હોય તો તે બે ચાર કે પછી બધા જ બટન દબાવી દેશે. એ લિફ્ટના બટનમાં જો બટન દબાવવાથી લાઈટ થતી હોય તો બાળકના રોમાંચને ખાળવું મુશ્કેલ બને છે. અને વળી જો એ બટન દબાવવાથી લાઈટની સાથે તેમાં બીપ કે એવો જ કોઈક અવાજ થાય તો તેને ઓર મજા આવે છે. આપણને યાદ છે કે જ્યારે મોબાઈલ નહોતા તે પહેલાં ચકરડાંવાળા ફોન બાદ બટન દબાવવાના ફોન આવ્યા અને તેમાં પણ લાઈટ થાય એવા કોર્ડલેસ હતા અને આજે પણ છે. એ ફોનમાં બટન દબાવવાની બાળકોને ખૂબ મજા આવતી હોય છે. તે સમયે બાળકની આંખો અને ચહેરા પર રોમાંચ જોવાનો તો આપણને પણ આનંદ આવતો હોય છે. ત્યારબાદ બટનવાળા મોબાઈલ આવ્યા અને તેમાં પણ લાઈટ આવતી. યાદ છે કેટલીક વખત આપણા ફોનની રિંગ વાગતી ત્યારે તેને ઉપાડ્યા બાદ સામેથી બાળકના ન સમજાય એવા અવાજો સંભળાય અને આપણે હલ્લો હલ્લો કરતાં રહીએ. થોડીવારે સમજાય કે સામે બાળકે રમતમાં બટનો દબાવ્યા છે અને ફોન લાગી ગયો હોય છે, કારણ કે આપણને ખબર છે કે બાળકોના હાથમાં જો તે બટનવાળો મોબાઈલ આવી જાય તો શું થાય. ખેર, મોટા થઈને પણ એવો રોમાંચ મેળવવાની ઘેલછા દૂર થતી નથી.

આપણે બટન પર ક્લિક કરીએ અને કશુંક બને તે રોમાંચ આપણાં માટે વળતરરૂપ હોય છે. તેનું ઉદાહરણ, ૨૦૧૨ની સાલમાં એક જાહેરાત કંપનીએ બેલ્જિયમમાં એક ટીવી ચેનલની જાહેરાત કંઈક એવી રીતે કરી કે તે મૂકતાવેંત જ વાઈરલ થઈ ગઈ. બેલ્જિયમના ફ્લેન્ડર નામના શાંત શહેરના ચોરા પર એક મોટું લાલ બટન રાખવામાં આવ્યું. તેના પર એક મોટું તીર મૂકીને લખવામાં આવ્યું હતું કે પુશ ટુ એડ ડ્રામા. અભ્યાસકારે નોંધ્યું છે કે એ બટન દબાવવા માટે આવતા દરેક વ્યક્તિના ચહેરા પર લિફ્ટમાં બટન દબાવવા જતાં બાળક જેવો જ રોમાંચ હતો. સામાન્યપણે ખાલી રહેતા એ ચોરા પર બટન દબાવવા માટે લાંબી કતાર લાગી ગઈ હતી.

સાયકોલોજિસ્ટ લાંબા સમયથી આ બાબતનો અભ્યાસ કરી રહ્યા છે કે જુદા જુદા વળતર સામે પ્રાણીઓ કઈ રીતનો પ્રતિભાવ આપે છે. જેથી માનવીના મન પર પણ એવો પ્રયોગ થઈ શકે. આવા પ્રયોગ કરવાની શું જરૂર છે? શું એ લોકો ઈચ્છે છે કે તેઓ એનો ઉપયોગ રોજિંદા જીવનમાં કરી શકે. જેમ કે સરકાર લોકોને સારું વર્તન અને ડોનેશન આપવા પ્રોત્સાહિત કરી શકે? માલિકો તેમના કામગારોે કામમાં સંતોષ અનુભવી શકે અથવા વધુ કામ કરવા ઉત્સાહિત થાય તે માટે કે માતાપિતા પરફેક્ટ બાળક ઉછેરી શકે?
૧૯૭૧ની સાલમાં સાયકોલોજિસ્ટ માઈકલ જેઈલરે કબૂતરો સાથે પ્રયોગ શરૂ કર્યો હતો. ચોક્કસ બટન દબાવતાં કબૂતરોની દાણાની પ્લેટ બહાર આવે તેવી રચના હતી. થોડો સમય પછી માઈકલે તેમાં ફેરફાર કર્યો કે દરેક વખતે બટન દબાવતાં કબૂતરોને દાણા ન મળે. તે સમયે કબૂતરો વધુ ઝનૂની થઈને બટન પર ચાંચ મારે. માઈકલે નોંધ્યું કે દરેક વખતે દાણા મળે જ તેના કરતાં ક્યારેક દાણા ન મળે એવી પરિસ્થિતિમાં કબૂતરોમાં ડોપામાઈનનું પ્રમાણ વધતું હતું. દર વખતે ધાર્યું વળતર મળે તે કરતાં એ જ વળતર વિશે અનિશ્ર્ચિતતા હોય ત્યારે વધારે રોમાંચ અનુભવાતો હોય છે. એડ્રેનિલ ગ્રંથિમાં સ્ત્રાવ વધે છે. એટલે કે ઉત્તેજના અને રોમાંચ વધુ અનુભવાય છે. મનને આનંદની અનુભૂતિ કરાવતું ડોપામાઈન માણસ માટે મોટામાં મોટું વળતર હોય છે.
સાયકોલોજિસ્ટ માઈકલના અભ્યાસના તારણ જેવું જ કામ દાયકા બાદ ફેસબુક પર તેનો ઉપયોગ બખૂબી થયો. ૨૦૧૨ની પહેલાં ફેસબુક પર પહેલાં લાઈક બટન નહોતું. ફેસબુક પહેલાં ફક્ત તમારા મિત્રને શોધવા માટે અને તે શું કરે છે તે જાણવા માટે થતો હતો. ફેસબુકે દુનિયાના કરોડો માનવીઓ પર પ્રયોગ કરવા માટે લાઈકનું બટન ઉમેર્યું. તેનું પરિણામ ગજબનું આવ્યું. ફેસબુકના વપરાશકારોમાં ત્યારબાદ ધરખમ વધારો થયો. તમે ફોટો કે સ્ટેટસ મૂકો ત્યારે તમને ખબર નથી હોતી કે કેટલી વ્યક્તિને એ ગમશે અને જો તમને કોઈ જ લાઈક ન મળે તો? તમે બતાવો કે ન બતાવો પણ એ બાબત પીડાદાયક હોય છે. એનાથી એવું સાબિત થાય છે કે તમારા કોઈ મિત્ર ઓનલાઈન નથી અથવા તમારામાં કોઈને રસ નથી કે પછી તમે જે ફોટો કે સ્ટેટસ મૂક્યા છે તેમાં કોઈને રસ નથી. તમે જે ફોટો મૂકો તેનો ફીડબેક એટલે કે તેના પર લોકોનો પ્રતિભાવ મળે તે જ તેનું વળતર હોય છે. અને તે ફીલગૂડ ફેકટર છે. એવું કહી શકાય કે આ લાઈક બટન દુનિયાનું પહેલું ડિજિટલ ડ્રગ છે. જે અજાણતાં જ આપણા ડોપામાઈનને ઉત્તેજિત કે હતાશ કરે છે. કેટલાય લોકોને ફેસબુક પર ઓછી લાઈક મળવાને કારણે વિથડ્રોઅલ સિમટમ્સ આવ્યાનું જોવા મળે છે. કેટલાક લોકો ફેસબુક છોડીને વારે વારે જતાં રહે છે. ફેસબુક એકવાર કાયમ માટે છોડવું કે ફેસબુકનો ઉપયોગ ન કરવો અલગ બાબત છે. વારંવાર ફેસબુક છોડીને વળી પાછા આવનારાઓને આ ડોપામાઈન માનસિક તકલીફો આપતું હોય છે તે વિચારવા જેવું છે. ફેસબુકમાં લાઈક બટનની સફળતા બાદ અન્ય સોશિયલ મીડિયાએ પણ લાઈક બટન ઉમેરી દીધું. જેમ કે યુ ટ્યુબ, ટ્વિટર, લિન્કડઈન, ઈન્સ્ટાગ્રામ, ગુગલપ્લસ. જોકે આ લાઈક બટન માટે પણ અનેક વાદદલીલો થઈ રહી છે. જેમકે તમે કોઈકને લાઈક કરો છો તેનો અર્થ એવો કાઢવો કે બીજા સ્ટેટસ કે ફોટા તમને નથી ગમ્યા? તમે જેમના ફોટા અને સ્ટેટસને લાઈક નથી કરતાં તેઓ આવું ઘણું બધું વિચારતા હોય છે.
વેબ ડેવ્હલપર રમીત ચાવલાએ એક એવું એપ ડેવલપ કર્યું કે તેની વોલ પર આવતા દરેક ફોટાને તે લાઈક કરે. એટલે કોઈને અન્યાય થવાનો પ્રશ્ર્ન જ નહીં. તેની એપ બનાવ્યા બાદ તેને ફોલો કરનારી વ્યક્તિઓમાં વધારો થવા માંડ્યો. તેણે ઈન્સ્ટાગ્રામ પર એપ ડાઉનલોડ કરવા માટે લોકોને કહ્યું તો ઈન્સ્ટાગ્રામે તેની એપ શટડાઉન કરી દીધી. રમીતને ખાતરી જ હતી કે આવું થશે કારણ કે જેને માટે બીજા કમાણી કરી રહ્યા હતા તે ડ્રગ મફતમા વેચી રહ્યો હતો. અહીં વાત એ છે કે લાઈક મળે ન મળે તેના પર જ દરેક એપનું ચલણ હોય છે. જો લાઈક મળે જ છે તો તેનો કોઈ અર્થ રહેતો નથી, આ લાઈક કેટલી મહત્ત્વની હોય છે લોકો માટે કે લાઈક વેચાવા લાગી. લોકો લાઈક ખરીદી પણ શકે છે. આ એક માનસિકતા છે કે જેને ફેસબુક પર બહુ બધી લાઈક મળી છે તે લોકપ્રિય છે અને તેનું સ્ટેટસ કે ફોટો ઉત્તમ છે. જેને લાઈક નથી મળી તે સ્ટેટસ કે ફોટો સારો નથી, પરંતુ એ લાઈક મળવાથી ડોપામાઈન વધે છે અને લાઈક ન મળવાથી ડિપ્રેશનની અસર કેટલીક વ્યક્તિઓમાં જોવા મળે છે.
કેસિનોમાં જે સ્લોટ મશીન હોય છે તેમાં તમે જીતો તો લાઈટો થાય અને મ્યુઝિક વાગે એની અસર જ જીતનાર પર ખૂબ થતી હોય છે. એડમ ઓલ્ટર લખે છે કે એ આ મશીન પર વ્યક્તિઓ દરેક વખત જીતતી નથી, પરંતુ એ મ્યુઝિક અને લાઈટની અસર જબરદસ્ત હોય છે. એટલે વ્યક્તિને વારંવાર રમવાની આદત પડતી હોય છે. આવી સ્લોટ મશીન જેવી ઓનલાઈન ઝોડિયેક નામની ગેમની એડમને આદત પડી હતી. તમારે બટન દબાવવાનું અને કેસિનોની જેમ જ એ મશીન ફરે અને જો જીતો તો લાઈટ ઝબૂકે અને મ્યુઝિક વાગે. આવું વળતર પણ મનમાં ડોપામાઈનને ઉત્તેજિત કરે છે. આ જ સિદ્ધાંત પર બધી ડિજિટલ ગેમ બનાવાય છે, જે તમને કોઈને કોઈ રીતે વળતર આપે. કોઈમાં લેવલ્સ હોય તો કોઈમાં સ્પીડ હોય. તમે જેમ જેમ જીતતા જાવ તેમ એ અઘરું બનતું જાય. કેન્ડી ક્રશ ગેમ ૨૦૧૩ની સાલથી આજે પણ ખૂબ જ લોકપ્રિય છે. આ ગેમ આમ તો ખૂબ જ સરળ છે. તેમાં ત્રણ કેન્ડી એક લાઈનમાં કરવાની હોય. તમે ગેમ જીતો તો જ્યુસ મળે, કાલ્પનિક જ પણ કંઈક વળતર મળે છે તેવું તમારા મનને મનાવવામાં આ ગેમ ડિઝાઈનરો સફળ થાય તો જ ગેમ વધુને વધુ રમાય, વધુને વધુ ડાઉનલોડ થતી હોય છે.
ટેટ્રીસ નામની ગેમ છે. મોટાભાગની વ્યક્તિઓએ આ ગેમ રમ્યા હશે. ૧૯૮૪માં રશિયન ગેમ ડિઝાઈનર એલેક્સી પાત્ઝિનોવે આ બનાવી છે. જે આજે પણ ખૂબ રમાય છે. કલર ટાઈલ્સને ભેગી કરવાની. ઉપરથી ટાઈલ્સ પડે તેને એકસરખા રંગો સાથે ગોઠવવાની. આ ગેમ ખૂબ જ સરળ હોવાથી તે લોકપ્રિય છે. આ ગેમમાં વળતરરૂપે તમને એહસાસ થાય કે તમે કશુંક બનાવ્યું. પણ સાથે જ તમે કરેલી ભૂલો પણ તમને દેખાય. તમારી ભૂલને લીધે કેટલીક ટાઈલ્સ ન બની શકે. તમે ફરીથી તમારી ભૂલો ન કરવાનું નક્કી કરીને બીજી ગેમ રમવા પ્રેરાઓ છો. તમે જેમ જેમ તેમાં આગળ વધો તેમ ઉપરથી પડતી ટાઈલ્સની ગતિ વધવા લાગે તમારે એની સાથે રિધમ જાળવવી પડે. સહેલી હોવાને લીધે જ તમે તમારી ભૂલો સુધારવાના અને કશુંક નવું કરવાના કામમાં મચી પડો છો. આ ગેમની પણ લોકોને આદત પડી જતી હોય છે. ગેમ શો નેટવર્કના ડેવિડ ગોલ્ડહીલ કહે છે કે દરેક ગેમ કે ગેમ્બલિંગમાં સામે રમનાર હારતો પણ હોય તો ય તેને લાગવું જોઈએ કે તેને કશુંક તો મળી જ રહ્યું છે. તો જ તે વારંવાર રમવા લલચાશે. આપણામાં પેલી કહેવત છે ને કે હાર્યો જુગારી બમણું રમે એ માનસિકતાને ધ્યાનમાં રાખીને દરેક ગેમ કે એપ બનાવાય છે. તમને પૂરા જીતવા દેવામાં નથી આવતા. જો તમે જીતી જાઓ તો હજી અનેક પડાવો બાકી જ હોય. જો કશું કરવાનું રહે નહીં તો તમે એ એપમાં કે રમવામાં સમય બગાડો જ નહીં. એટલે જ તેઓ સતત તમને રસ પડે એવા ફેરફારો કરે છે.
હવે તો વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીનો જમાનો આવશે. તમે વીઆરને પહેરીને એ ગેમમાં પ્રવેશી શકશો. ગુગલમાં કામ કરી ચૂકેલો અને ટ્વિટરમાં ઈન્વેસ્ટમેન્ટ જેણે કર્યું છે તે ક્રિશ સાકાએ એક મુલાકાતમાં કહ્યું હતું કે વીઆર આવવાથી આપણી વાસ્તવિક જિંદગી બદલાઈ જશે. મારા બાળકો માટે મને ડર લાગે છે કારણ કે વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટીમાં હવે તો અનુભૂતિ પણ થશે. સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના કોમ્યુનિકેશનના પ્રોફેસર જેરેમી બેઈલસન પણ ચિંતા વ્યક્ત કરે છે કે વર્ચ્યુઅલ રિયાલિટી(વીઆર) માટે બહુ હરખ મને નથી થતો. જ્યારે પોર્નોગ્રાફી સેક્સ જેવું લાગશે અને હિંસક રમતોમાં ખૂન કર્યાની અનુભૂતિ થશે, તે સમયે વ્યક્તિ એકબીજા સાથે કઈ રીતે જોડાશે અને સમાજનું શું થશે એની ચિંતા થાય છે. તમને કલ્પનામાં કોઈ જ તકલીફ વિના આનંદની અનુભૂતિ થાય તો વાસ્તવિકતામાં રસ કેમ રહે?
માર્ક ઝકરબર્ગે ૨૦૧૪માં ઓક્યુલસ વીઆર ખરીદી લીધી છે. તેની ઈચ્છા ડિજિટલ દુનિયાને વાસ્તવિકતા સાથે જોડી દેવાની છે. ભવિષ્યમાં તમે વીઆર દ્વારા સ્ટેડિયમમાં બેસીને લાઈવ મેચ જોઈ શકશો. ડૉકટર સાથે રૂબરૂ વાત કરી શકશો. ક્લાસરૂમમાં પણ બેસી શકશો. તે પણ ઘરમાં બેઠા બેઠાં. ડિજિટલ દુનિયા તમારી માનસિકતાનો દરેક ઉપયોગ કરી લેશે. ૨૦૧૫ની સાલમાં ન્યુયોર્કના એક પ્રસિદ્ધ અખબારે રવિવારના પેપર સાથે કાર્ડબોર્ડનું વીઆર વાચકોને આપ્યું. એ વીઆરને સ્માર્ટફોન સાથે કનેક્ટ કરી તેમની ડોક્યુમેન્ટરીઝ જોવાનું સૂચવ્યું. બીજું કોઈ બોલતું હોય અને સાથે વિડિયો જોતા હોય તેના કરતાં નોર્થ કોરિયા, સિરિયન રેફ્યુજી અને પેરિસમાં થયેલા એટેક સમયે તમે ત્યાં હાજર હો તેવી અનુભૂતિ કરી શકાતી હતી. આ ડિજિટલ ડ્રગના માંધાતાઓ સમાજ અને દુનિયાની માનસિકતા સાથે ખેલ ખેલી રહ્યા છે. અત્યાર સુધી ફક્ત ટેલિવિઝનના બંધાણી થવા સામે સાયકોલોજિસ્ટ ચેતવી રહ્યા હતા પણ ડિજિટલ ડ્રગના બંધાણી થવા વિશે ચેતવણી છતાં બચવું મુશ્કેલ છે. એક નહીં તો બીજી રીતે તમે એની જાળમાં ફસાયા વિના રહી શકશો નહીં. આજે તમે ફેસબુક કે વોટ્સએપ કે ટ્વિટર સામે બૂમો પાડો છો. ગેમ સામે બૂમો પાડો છો પણ ટૂંક સમયમાં જ જીવનનું માળખું બદલાઈ જશે.


You Might Also Like

0 comments